Home / glossary / emotionele dynamiek

Doorleven van de emotionele dynamiek

Wanneer cliënten in hun proces van verliesverwerking pijnlijke emoties beleven kan dat een zware en verwarrende ervaring zijn. Mensen voelen zich vaak heel alleen en vertwijfeld, vooral over de vraag of deze pijn ooit ophoudt en of ze ooit nog rust zullen vinden. De focus ligt op het verloren verleden, toen het leven nog vertrouwd was, op het pijnlijke heden en op een angstwekkende toekomst. De aandacht gaat naar wat niet meer kan. Het kan voor cliënten heel helpend zijn als ze begrijpen wat hen overkomt. Als ze beseffen dat het ‘normaal’ is om zoveel pijn te voelen en zo emotioneel en verward te zijn. Het is goed als cliënten zich ervan bewust zijn dat het een uitdrukking is van hun veerkracht als ze in staat zijn om – naast hun werk aan een nieuwe toekomst – ook hun pijn te beleven.

Het verlies dat een chronische aandoening met zich meebrengt, is groot en complex. Het verlies van gezondheid blijkt uit vele deelverliezen te bestaan, die ieder op zich verwerkt willen worden. Steeds opnieuw realiseert een cliënt zich weer een verlies, en steeds opnieuw zal hij weer van andere – kleine of grote – zaken afscheid moeten nemen. Vaak is hij nog niet bekomen van de ene schrik als de volgende zich al weer aandient.

Bij rouwdeskundigen is het fasemodel van onder anderen Elisabeth Kübler-Ross inmiddels uit de gratie. Toch heeft zo’n model nog steeds onmiskenbaar waarde, omdat er werkelijk zoiets bestaat als emotionele fasen bij het verwerken van verlies. Het doorleven van die fasen gebeurt alleen niet eenmalig, zoals voorheen de veronderstelling was, maar steeds opnieuw. Bij alle specifieke verliezen die een cliënt beleeft, zie je dat hij keer op keer door elkaar opvolgende emoties heengaat. Het is alsof het verwerken van verlies uit zich herhalende cycli bestaat, van schok, verdoving, ontkenning, boosheid, schipperen, verdriet, depressieve gevoelens, aanvaarding en overgave.

Het proces waar iemand doorheen gaat, is als een golfbeweging. Daarbij kunnen de ontkenning, de woede en het schipperen worden gezien als weerstand tegen verandering, terwijl verdriet en depressieve gevoelens eerder een overgangssituatie vormen. Het verzet is gebroken, het verlies – het verlies dat op dat moment actueel is – dringt diep door. Na het dal van verdriet en depressieve gevoelens kan heel voorzichtig een nieuw proces beginnen: weg uit het dal, de blik gericht op nieuwe mogelijkheden.

En zo slaat de slinger van het proces van verliesverwerking na het doorleven van een heftige emotionele dynamiek weer door naar de kant van het hervinden van balans. Deze dynamiek komt zelfs na een relatief klein verlies voor. Stel het je even voor: je laat een voor jou kostbaar kleinood uit je handen vallen, en daar ga je:


Het idee voor dit schema komt uit het boek Afscheid nemen, van R. Boswijk Hummel

Mensen die bezig zijn met verliesverwerking, hebben voortdurend met deze natuurlijke golfbeweging te maken. In de praktijk is te zien dat sommige emoties maar een moment duren, onopgemerkt voorbijgaan of worden onderdrukt; andere emoties kunnen voor kortere of langere tijd iemands leven beheersen. Aangezien cliënten in de revalidatie in korte tijd veel verliezen te verstouwen krijgen, komt het regelmatig voor dat meerdere van deze golfbewegingen tegelijk opkomen, ieder met hun eigen dynamiek.

Cliënten kunnen er moedeloos en wanhopig van worden als ze na een wat rustiger periode opnieuw door emoties overvallen worden: ‘Ik was net lekker bezig, ik dacht juist dat ik nu wel het ergste gehad had, maar ineens voel ik me zo rot. Ik kan wel weer de hele dag janken. Gaat dit nou nooit over?’ (Coping: cognitief ontregelen.) Daarom kan inzicht in de dynamiek van het proces van verliesverwerking voor een cliënt heel helpend zijn. Als een cliënt begrijpt dat hij niet steeds met hetzelfde verlies bezig is en zich juist stap voor stap door een berg heen werkt, kan dat helpen. Hij kan dan exploreren wat er gebeurd is, waarom hij opeens weer zo heftig rouwt. (Coping: cognitief aangaan van het verlies.)

De cliënt kan zijn emotionele leven met dit inzicht ordenen, en meer grip krijgen op zijn emoties. Hij zal zich minder verward voelen en bewuster het proces van verliesverwerking doorleven, waardoor dit sneller verloopt. (Coping: emotioneel aangaan van het verlies.) Verder kan de cliënt gericht om steun vragen bij het doorwerken van actuele verliezen. Hij kan ondanks de pijn wat meer ontspannen, omdat hij beseft dat hij steeds een stapje verder komt en niet in een kringetje ronddraait. (Coping: gedragsmatig aangaan van het verlies.)

Een dag
Hieronder een voorbeeld van een vrouw die nog niet zo lang een dwarslaesie heeft. Zij heeft het erg zwaar en gaat door alle fasen van het verwerkingsproces heen.
Zij accepteert het gegeven dat zij nooit meer zal lopen en dat zij haar verdere leven in een rolstoel zal doorbrengen. Zij zoekt wat zij het beste kan doen. Maar daarmee is zij er nog lang niet, er komen nog erg veel andere verliezen. Iedere keer weer, wanneer zij beseft wat er allemaal ook niet kan, gaat zij weer door de hele verwerkingscyclus heen. Later tijdens de revalidatie en ook als zij weer thuis is zullen er nog meer verliezen komen. Zij is met het verwerken van een aantal verliezen tegelijkertijd bezig. In het ene proces is zij ‘verder’ dan in het andere. Het roze gebied op de afbeelding geeft per verlies aan in welke fase zij op 20-oktober-2010 verkeert.

Een dag uit het leven van deze cliënt:

Op dit moment (20 -10- 2010) wordt de vrouw uit dit voorbeeld in beslag genomen door verdriet over haar spasmes die haar belemmeren. Zij schippert nog rond het zoeken van een nieuwe woning. Zij is depressief van de zoveelste blaasontsteking. Zij is woedend dat zij niet alleen een dwarslaesie heeft, maar daar ook zoveel pijn bij moet hebben. Zij beseft sinds kort dat zij alles in haar leven moet plannen, vrijwel niets kan nog spontaan. Dat is een grote schok voor haar. Ondanks deze bijkomende problemen is zij er wel toe gekomen om lid te worden van Dwarslaesie Organisatie Nederland.
Op de afbeelding laten de zinnetjes vooraan zien welke verliezen voor deze cliënt actueel zijn op deze willekeurige dag in zijn leven. De zwarte lijn door de grijze vakjes laat zien welke emoties er allemaal spelen. De emoties golven aan alle kanten en dat kan chaotisch aanvoelen. Want door de veelheid van emoties is de golfbeweging die in iedere afzonderlijke emotie wel degelijk zit zonder zorgvuldige reflectie niet meer herkenbaar.

Regels voor verliesverwerking
Er zijn geen regels voor een goed verlopend verwerkingsproces en er is geen handleiding hoe je moet verwerken. Ook over de duur van een verwerkingsproces valt niets algemeens te zeggen. Sommige mensen verzetten zich vanaf dag één tegen wat hen is overkomen en anderen leggen zich in hele korte tijd bij de feiten neer en voor weer anderen wordt de ernst van het gemis pas in de loop der jaren duidelijk.

Je kunt bijna niet niet-verwerken. Ook al proberen mensen om aspecten van het proces van verliesverwerking uit de weg te gaan door bijv. de diagnose te ontkennen of door zich met boosheid te verzetten tegen alles wat hen overkomt, dan nog verwerken zij. Dit soort vlucht- en vechtstrategieën zijn meestal normale verwerkingsreacties. Er moeten bij levend verlies vaak zoveel verliezen verwerkt worden, dat je lang niet alles tegelijk kunt verwerken terwijl veel zich wel gelijktijdig aandient. Mensen vluchten of vechten dan of raken ontregeld doordat ze nog niet toe zijn aan het verwerken van thema’s die ze al wel tegenkomen.

Iemand verwerkt meestal datgene waar hij aan toe is. Er kunnen zoveel dagelijkse dingen zijn die iemand kwijt is en die de gewone bestaanszekerheid ondermijnen, dat iemand daar qua verwerking al de handen vol aan heeft. De verwerking van andere verliezen moet dan een tijdje wachten. Bovendien zijn sommige verliezen zo ingrijpend dat iemand eerst weer wat steviger moet zijn, wat meer draagkracht moet hebben voor hij die vol onder ogen kan zien. Het bijzondere is dat mensen die volgorde van verwerken meestal zelf regelen zonder daar bewust over na te denken.
Omgevingsfactoren, zoals cultuur en milieu spelen bij verwerking een belangrijke rol. Ook iemands karakter, opvoeding en overlevingsstrategieën uit de jeugd zijn medebepalend voor de manier waarop iemand met moeilijke omstandigheden omgaat. Dit alles wil niet zeggen dat iemand geen invloed op zijn verwerkingsproces kan uitoefenen.

De manier waarop iemand in het verleden met tegenslagen omging, voorspelt niet hoe zijn verwerkingsproces van bijvoorbeeld een chronische aandoening zal verlopen. Iemand kan het verwerkingsprocesproces bevorderen of afremmen of ombuigen. Maar de invloed op het proces is wel begrenst. Als een verlies voor iemand heel intens is, en met name als het zijn zelfbeeld aantast, zal de ruimte die hij heeft om zelf te bepalen hoe hij verwerkt, minder groot zijn dan wanneer hij het gevoel heeft dat de aandoening weliswaar erg bepalend is voor wat hij nog kan, maar niet echt van invloed is op wie hij is.

Voor de wijze waarop iemand omgaat met verliezen maakt het veel uit of hij in staat is het leven te nemen zoals het komt. Of hij voldoende veiligheid voelt om ja te zeggen tegen het leven, wat er ook op zijn pad komt. Het is ook belangrijk dat hij een omgeving heeft die hem steunt. Als iemand die een dwarslaesie krijgt deze veerkracht heeft, dan zie je dat hij op zijn eigen wijze en in zijn eigen tempo heen en weer beweegt tussen alle emoties van het proces en het hervinden van een nieuwe balans. Hij zal steeds dieper beseffen wat hij verloren heeft, maar ondanks dat zal hij zijn leven in de nieuwe situatie weer oppakken.

naar Slinger van verliesverwerking